કચ્છ ના ઇતિહાસ આધારિત કલ્પના કથા નો મણકો ચાર...

આવી જ કથાઓ વાંચવા માટે જોડાઈ જાવ :  https://whatsapp.com/channel/0029VbAEB6jDDmFPKqmVlY2n

*કેવું હતું બીજી સદીનું કચ્છ ?*

°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°°

 _તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે બીજી સદીમાં કચ્છ ઉપર ઉજ્જૈનના મહા ક્ષત્રપ રુદ્રદામનનું રાજ હતું._

 એ વખતે આજનું ભદ્રેશ્વર ભદ્રાવતી નગરી નામે જાણીતું હતું અને ત્યાં ખૂબ વેપાર થતો. આ ઐતિહાસિક વાર્તા મહાન જૈન વેપારી પદ્મસેન અને ન્યાય પ્રિય  મહા ક્ષત્રપ રુદ્રદામન ની છે.  

•••••••••••••••••••••••••••••

"ખબરદાર! જો કોઈ કચ્છી નાખુદા (જહાજ નો કેપ્ટન/ખલાસી)  એ પોતાની સંપત્તિને અડવાની કોશિશ પણ કરી છે તો! આ બધો માલ હવે ઉજ્જૈનની મહારાજ્ઞાનો ભાગ છે!"

ભદ્રાવતીના કિનારે હજી તો કાળઝાળ વાવાઝોડાના સુસવાટા શાંત થયા નહોતા, ત્યાં ક્ષત્રપ સામ્રાજ્યના સશસ્ત્ર સૈનિકોની રાડ વહેલી સવારની શાંતિને ચીરી ગઈ. 

દરિયાના તોફાને આખી રાત જે કાળો કેર વર્તાવ્યો હતો, તેનું દ્રશ્ય કાળજું કંપાવી નાખે તેવું હતું. પર્વત જેવડા મોજાંઓએ ભદ્રાવતીના સૌથી ભવ્ય અને અજેય ગણાતા જહાજ 'સમુદ્રભૈરવ'ના લીરેલીરા ઉડાડી દીધા હતા. 

સાગના મજબૂત લાકડાના પાટિયાં, તૂટેલા કૂવાથંભ અને અસંખ્ય દરિયા ખેડૂઓ ઓના નિપ્રાણ શબો ફીણવાળા મોજાંની સાથે રેતી પર પથરાઈ રહ્યા હતા.

પણ એ વિનાશ વચ્ચે પણ એક અદભુત દ્રશ્ય એ હતું કે, જહાજના તળિયે બાંધેલી ચામડાની મજબૂત પેટીઓ, રોમન કાચના કિંમતી પાત્રો અને લાલ રેશમના આખા તાકા સમુદ્રના મોજાંએ સહીસલામત કિનારે લાવીને ફેંક્યા હતા. 

આ એ જ ખજાનો હતો જે રોમન સમ્રાટના દરબારમાંથી ભદ્રાવતીના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત અને અઢળક સમૃદ્ધિના સ્વામી એવા જૈન શ્રેષ્ઠી પદ્મસેન માટે આવ્યો હતો.

 પદ્મસેન પોતાના સેવકો સાથે ભીની આંખે જેવો કિનારા તરફ આગળ વધ્યા, ત્યાં જ ચામડાના બખ્તર પહેરેલા ક્ષત્રપના કર-અધિકારીએ કમર પરથી તલવાર ખેંચીને તેમનો રસ્તો રોકી દીધો.

"અધિકારી સબૂર !" પદ્મસેને પોતાના વહાણની શાહી મુદ્રાવાળી પેટી તરફ આંગળી ચીંધીને ગંભીર અવાજે કહ્યું, "આ સામાન પર પદ્મસેનનું ચિન્હ અંકિત છે. આ તોફાનમાં મેં મારો માણસો ગુમાવ્યા છે, મારી આખી જિંદગીનું હુનર આ દરિયાએ ગળી લીધું છે. તમે મારા જ માણસોને આ બચેલી સંપત્તિને અડવા કેમ નથી દેતા?"

અધિકારીએ ઘમંડથી હસીને જવાબ આપ્યો, "શ્રેષ્ઠી પદ્મસેન! તમે તમારા સાતમાળના ભવ્ય ભવનમાં બેસીને આખા ભદ્રાવતી પર હુકમ ચલાવતા હશો, પણ આ કિનારો મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામનનો છે. પૂર્વજોના કાળથી ચાલ્યો આવતો દરિયાઈ નિયમ છે કે તોફાન જે વસ્તુ કિનારે ફેંકે તે 'બિનવારસી' ગણાય. અને આવી સંપત્તિ પર કેવળ અને કેવળ રાજકોષનો અધિકાર રહે. આ બધો માલ ઉજ્જૈનની તિજોરીમાં જશે. જો આમાં દખલગીરી કરશો, તો રાજાજ્ઞાના ભંગ બદલ હમણાં જ બેડીઓ પહેરાવી દેવામાં આવશે."

પદ્મસેનની મુઠ્ઠીઓ ભિડાઈ ગઈ. તેઓ જાણતા હતા કે સૈનિકોની લાકડીઓ સામે હથિયાર ઉપાડવા કરતાં ઉજ્જૈનના એ ન્યાયાસન સુધી પહોંચવું વધુ કારગત નીવડશે, જ્યાં ખુદ રુદ્રદામન બિરાજતો હતો.

મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામન પ્રથમ કોઈ સામાન્ય રાજા નહોતો. તે મૂળ મધ્ય એશિયાના ‘શક’ વંશનો એવો પ્રતાપી શાસક હતો, જેણે માત્ર તલવારની ધાર પર જ નહીં, પણ અસાધારણ બુદ્ધિપ્રતિભા અને ન્યાયપ્રિયતાથી પશ્ચિમ ભારત પર પોતાનું એકચક્રી શાસન સ્થાપિત કર્યું હતું. તેના દાદા રાજા ચષ્ટને ઉજ્જૈનને કેન્દ્ર બનાવી પશ્ચિમી ક્ષત્રપ વંશના પાયા નાખ્યા હતા, જેને રુદ્રદામને વધુ મજબૂત કર્યા.

 રુદ્રદામનનું સામ્રાજ્ય ઈસવીસનની બીજી સદીમાં પશ્ચિમ ભારતનું સૌથી શક્તિશાળી સામ્રાજ્ય હતું. 

ઉત્તરમાં મારવાડના રણથી લઈને દક્ષિણમાં કોંકણના કિનારા સુધી અને પૂર્વમાં માળવા થી લઈને પશ્ચિમમાં સિંધુ નદીના મુખ સુધી તેનું અફાટ રાજ્ય ફેલાયેલું હતું. આ આખા સામ્રાજ્યમાં ભદ્રાવતી નગરી તેના અકલ્પનીય વૈભવ અને આંતરરાષ્ટ્રીય બંદરને કારણે મુગટના મણિ સમાન હતી.

જ્યારે રુદ્રદામનની વિજયી સેના અગાઉ કચ્છ તરફ આગળ વધી હતી, ત્યારે ભદ્રાવતીના દૂરદર્શી શ્રેષ્ઠીઓએ યુદ્ધના બદલે સોનાના થાળમાં રત્નો ધરીને રાજાનું ભવ્ય સ્વાગત કર્યું હતું. 

રુદ્રદામન પણ નગરીના શ્વેત આરસના જિનાલયો અને સાત-સાત માળની હવેલીઓ જોઈને અંજાઈ ગયો હતો, અને તેણે નગરીની વ્યાપારિક સ્વાયત્તતા અકબંધ રાખી હતી. 

આ જ ભદ્રાવતીના બંદર પર રોમન, પર્શિયન અને અરેબિયન જહાજો ચોવીસે કલાક લંગરાયેલા રહેતા, જેમાંથી પદ્મસેનનું જહાજ સૌથી વિશાળ હતું.

થોડા અઠવાડિયાની કપરી યાત્રા પછી, ભદ્રાવતીના એ સ્વાભિમાની શ્રેષ્ઠી પદ્મસેન ઉજ્જૈનના ભવ્ય રાજદરબારની મધ્યમાં આવીને ઉભા રહ્યા.

 દરબારની ભવ્યતા આંખો અંજી નાખે તેવી હતી. ઊંચા પથ્થરના સ્તંભો પર સંસ્કૃત શ્લોકો કંડારેલા હતા, અને ચારેય તરફ મોટા-મોટા પંડિતો, મંત્રીઓ અને સામંતો સજીધજીને બિરાજમાન હતા. 

સિંહાસન પર મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામન પોતે બેઠો હતો. જ્યારે પદ્મસેનનો વારો આવ્યો, ત્યારે તેમણે નમ્રતાપૂર્વક પ્રણામ કર્યા, પણ પોતાની કચ્છી ખુમારી સાથે સીધા ટટ્ટાર ઉભા રહ્યા.

રાજા રુદ્રદામને ભદ્રાવતીના આ પ્રખ્યાત શ્રેષ્ઠીને જોઈને આશ્ચર્ય સાથે પૂછ્યું, "ભદ્રાવતીના શ્રેષ્ઠીવર પદ્મસેન! તમે અહીં ઉજ્જૈન સુધી કેમ કષ્ટ વહોર્યું? તમારા ચહેરા પર ક્ષોભ અને આંખોમાં કોઈ મોટો અન્યાય તોળાઈ રહ્યો હોય તેવું દેખાય છે. કહો, ક્ષત્રપના શાસનમાં તમને શું સમસ્યા નડી છે?"

પદ્મસેને પોતાના ભારે અને કરડાકીભર્યા અવાજે આખા દરબારને ધ્રુજાવતા કહ્યું, "મહાક્ષત્રપ! હું ભદ્રાવતીનો વેપારી છું. રોમથી પાછા ફરતા મારા મહાકાય જહાજ 'સમુદ્રભૈરવ' ને દરિયાના તોફાને કાળમીંઢ ખડકો પર તોડી નાખ્યું. મારા ખલાસીઓ ડૂબી ગયા અને મારી આખી જિંદગીની રોમન કમાણી કિનારે તણાઈ આવી. પણ વિડંબના જુઓ રાજન! કુદરતના માર પછી મને આશ્વાસન આપવાને બદલે તમારા અધિકારીઓએ એ તણાઈ આવેલો માલ 'રાજકોષ' ના નામે જપ્ત કરી લીધો છે. હું અહીં તમારી પાસે મારો એ અસલી માલ અને ન્યાય માંગવા આવ્યો છું."

રુદ્રદામને શાંતિથી બધું સાંભળ્યું, પછી તેણે ગંભીરતાથી શુદ્ધ સંસ્કૃતમાં જવાબ આપ્યો, "શ્રેષ્ઠી પદ્મસેન, હું તમારું દુઃખ અને તમારી વેદના બરાબર સમજી શકું છું. એક મોટા જહાજનો વિનાશ એ કોઈ પણ વ્યાપારી માટે મરણતોલ ફટકો છે. પરંતુ મારા રાજ્યનો કાયદો સ્પષ્ટ છે. પૂર્વજોના સમયથી અને રોમન કાળથી ચાલ્યો આવતો દરિયાઈ નિયમ કહે છે કે તોફાનમાં તણાઈ આવેલી કોઈ પણ બિનવારસી વસ્તુ પર રાજાનો અધિકાર બને છે. હું પ્રજાનો પાલક છું, પણ હું કાયદાથી ઉપર નથી. હું મારા જ અધિકારીઓને કાયદો તોડવાનો આદેશ કેવી રીતે આપી શકું?"

પદ્મસેનની આંખોમાં સહેજ પણ ડર નહોતો. તેમણે રાજાની નજરમાં નજર પરોવીને સવાલ કર્યો, "કાયદો કોના માટે હોય છે, મહાક્ષત્રપ? પ્રજાના રક્ષણ માટે કે પ્રજાના ભક્ષણ માટે? તમે તમારા જૂનાગઢના શિલાલેખમાં ગર્વથી લખાવ્યું છે કે તમે પ્રજા પર કોઈ નવો અન્યાયી કર નથી નાખતા અને કોઈની પાસે વેઠ નથી કરાવતા. તો પછી આ કયો ન્યાય છે, રાજન?"

રુદ્રદામનનો પારો સહેજ ચડ્યો, "શ્રેષ્ઠી, પોતાના શબ્દો પર લગામ રાખો! તમે ક્ષત્રપના કાયદાને પડકારી રહ્યા છો."

"હું કાયદાને નહીં, પણ કાયદા પાછળની અંધશ્રદ્ધાને પડકારું છું, મહારાજ!" પદ્મસેને સભા ગજવતા દલીલ કરી, "સમુદ્ર આપણી પ્રજાનો પિતા છે અને તમે આ ધરતીના સ્વામી છો. જો કોઈ પિતા પોતાના દીકરાની વસ્તુ ભૂલથી પોતાના આંગણામાં મૂકી દે, તો શું પાડોશી તેનો માલિક બની જાય? એ સામાન પર મારા વહાણના ચિહ્નો અંકિત છે, મારી મુદ્રા મારેલી છે, તો તે 'બિનવારસી' કેવી રીતે ગણાય? તોફાન એ કુદરતી આપત્તિ છે, કોઈ ગુનો નથી. જો પ્રજા કુદરતના મારથી મરી રહી હોય અને રાજા તેના બચેલા શ્વાસ પણ કાયદાના નામે છીનવી લે, તો તે પ્રજાપ્રિય રાજા કેવી રીતે કહેવાય? મને એક વાતનો જવાબ આપો, મહાક્ષત્રપ..."

"પૂછો, તમારી દલીલ સાંભળવા હું ઉત્સુક છું," રુદ્રદામને પદ્મસેનની નીડરતા જોઈને પોતાના ક્રોધને કાબૂમાં લેતા કહ્યું.

"જો ભદ્રાવતીના વેપારીઓને એ ખબર પડશે કે સમુદ્રના તોફાન પછી રાજા પોતે જ ચાંચિયા જેવું કામ કરીને તેમનો માલ લૂંટી લેશે, તો કયો વેપારી ક્યારેય નવું વહાણ બનાવશે? કયો નાખુદા પોતાનો જીવ જોખમમાં મૂકીને દરિયો ખેડવા તૈયાર થશે? જો વેપારીઓ દરિયો ખેડવાનું બંધ કરી દેશે, તો ભદ્રાવતીનું બંદર ઉજ્જડ થઈ જશે. વ્યાપાર વગર લક્ષ્મી રૂઠશે, અને લક્ષ્મી વગર આ ઉજ્જૈનનો રાજકોષ કેટલા દિવસ ચાલશે, રાજન? રાજા વેપારીઓથી સમૃદ્ધ થાય છે, વેપારીઓને લૂંટીને નહીં!"

 પદ્મસેનના આ શબ્દો દરબારની દિવાલો સાથે ભટકાઈને ગુંજવા લાગ્યા.

આખા દરબારમાં ઘોર સન્નાટો વ્યાપી ગયો. 

મંત્રીઓ અને સામંતો એકબીજાના મોઢા જોવા લાગ્યા. એક સામાન્ય કચ્છી વેપારી ખુદ મહાક્ષત્રપના કાયદા અને અર્થતંત્રને આટલી હિંમતથી અરીસો બતાવી રહ્યો હતો. 

બધાને એમ હતું કે રુદ્રદામન હમણાં પદ્મસેનનું માથું કલમ કરવાનો આદેશ આપશે. પરંતુ રુદ્રદામન પોતે એક મહાન પંડિત, ન્યાયશાસ્ત્રી અને અર્થશાસ્ત્રનો જ્ઞાતા હતો. તે પદ્મસેનની આ વેધક દલીલો પાછળ રહેલું અસલી સત્ય સમજી ગયો. તેના ગંભીર ચહેરા પર ક્રોધના બદલે એક સંતોષભર્યું આછું સ્મિત પ્રગટ્યું.

તેણે પોતાના ઉચ્ચ સિંહાસન પરથી ઉભા થઈને પ્રભાવશાળી અવાજે જાહેરાત કરી, "શાબાશ, શ્રેષ્ઠી પદ્મસેન! તમારી દલીલ તાર્કિક રીતે અફર છે અને ન્યાયશાસ્ત્રની વિરુદ્ધ નથી. રાજાનું કામ પ્રજાની આપત્તિનો લાભ લઈને તિજોરી ભરવાનું નથી, પણ તેની આજીવિકાનું રક્ષણ કરવાનું છે. હું સ્વીકારું છું કે આ જૂનો દરિયાઈ કાયદો ક્રૂર અને અન્યાયી છે, જે વ્યાપારને નુકસાન પહોંચાડે છે."

તેણે પોતાના મુખ્ય અમાત્ય તરફ ફરીને આદેશ આપ્યો, "અમાત્યવર! હમણાં જ તામ્રપત્ર પર નવો આદેશ કોતરાવો. આજથી આખા ક્ષત્રપ સામ્રાજ્યમાં, કચ્છથી લઈને કોંકણના કિનારા સુધી નવો નિયમ લાગુ કરવામાં આવે છે કે જો કોઈ વેપારીનું વહાણ તોફાનમાં ડૂબે અને તેનો સામાન કિનારે તણાઈ આવે, અને જો તેના પર માલિકની મુદ્રા હોય, તો રાજકોષ તેના પર કોઈ હક નહીં કરે. તે સામાન કોઈ પણ જાતના દંડ કે કર લીધા વગર તેના અસલી માલિકને સન્માનપૂર્વક પાછો સોંપવામાં આવશે. પદ્મસેન, તમારો સામાન તમને ભદ્રાવતી બંદરે પાછો મળશે."

પદ્મસેને સંતોષ સાથે રાજાના આ પ્રજાલક્ષી અને ક્રાંતિકારી નિર્ણય સામે પોતાનું મસ્તક નમાવ્યું અને બોલ્યા, "મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામનની જય હો! તમે સાચે જ પ્રજાના સાચા પાલક છો."

રુદ્રદામને માત્ર પદ્મસેનનો માલ જ પાછો નહોતો આપ્યો, તેણે દરિયાઈ વ્યાપારના ઇતિહાસમાં એક અત્યંત સુંદર અને સુરક્ષિત કાયદાની સ્થાપના કરી હતી. 

પદ્મસેન જ્યારે ભદ્રાવતી પાછા ફર્યા, ત્યારે નગરીના લોકોએ સોનાના દ્વાર ખોલીને તેમનું વિજયી સ્વાગત કર્યું. સાતમાળના મકાનોના ઝરૂખામાંથી બહેનોએ મંગળ ગીતો ગાયા અને તેમના પર ફૂલો વેર્યા. બંદર પરના રોમન, અરેબિયન અને પર્શિયન વેપારીઓએ આ ન્યાયની ખુશીમાં મોટા ઉત્સવો ઉજવ્યા અને સઢવાળા વહાણો પર દીવડાઓ પ્રગટાવ્યા. 

ભદ્રાવતીના એ સમુદ્ર કિનારે, જ્યાં ક્યારેક તોફાનના વિનાશના દ્રશ્યો હતા, ત્યાં હવે રાજા રુદ્રદામનનો ન્યાય અને કચ્છી શ્રેષ્ઠીની ખુમારીનો નવો પવન ફૂંકાઈ રહ્યો હતો. 

આ ઘટના પછી રાજા રુદ્રદામન અને ભદ્રાવતીના મહાજનો વચ્ચેનો સંબંધ એટલો મજબૂત બન્યો કે સદીઓ સુધી આ નગરી પશ્ચિમ ભારતની આર્થિક સમૃદ્ધિનો સૌથી મોટો સ્તંભ બની રહી, અને ઇતિહાસમાં રાજા રુદ્રદામનનું નામ એક ન્યાયી કાયદાના રક્ષક તરીકે અમર થઈ ગયું.

બોલો જય કચ્છ!

 -- મારુ ભુજ,સર્વોત્તમ ભુજ

🌸🌸🌸🌸

વાર્તા ગમી હોય તો શેર જરૂર કરજો!